Dobrowolność, przymus i świadoma zgoda

Najważniejsze wnioski

• „Dobrowolny” i „przymusowy” nie opisują całego programu jedną etykietą. Osobno trzeba zbadać skierowanie, udział, leczenie, wymianę danych, konkretne ćwiczenie, kontakt z rodziną i publiczne świadectwo.
• Uczestnik może mieć prawny obowiązek stawiania się, a zachować wybór, o czym mówi, z jakiej usługi korzysta i czy zgadza się na określone przetwarzanie danych.
• Może też formalnie „wybrać” program, ale odmowa grozi utratą zwolnienia, mieszkania, kontaktu z dzieckiem albo nieformalnym pogorszeniem oceny. Taka zgoda nie jest w pełni swobodna.
• Zgoda na udział nie jest automatycznie zgodą medyczną, zgodą na dane, rezygnacją z poufności ani przyznaniem się do czynu.
• Podstawa prawna przetwarzania danych nie zawsze jest zgodą. Jeżeli instytucja i tak musi przetwarzać dane na podstawie prawa, nie powinna prosić o pozorną zgodę, której nie da się skutecznie wycofać.
• Ważna zgoda powinna być swobodna, konkretna, świadoma, jednoznaczna i możliwa do wycofania tam, gdzie stanowi podstawę działania.
• Im większa asymetria władzy, tym bardziej trzeba rozdzielać obowiązkowe i dobrowolne elementy oraz przedstawiać rzeczywiste konsekwencje odmowy.
• Informacja nie może być jednorazowym formularzem. Zgodę aktualizuje się, gdy zmieniają się cele, odbiorcy, zakres, ryzyko albo status prawny.
• Zdolność do podjęcia decyzji jest konkretna i zależna od czasu. Diagnoza, pobyt w więzieniu, niski poziom edukacji lub kontrowersyjny wybór nie oznaczają automatycznie braku zdolności.
• Informację trzeba dostosować do języka, wieku, niepełnosprawności, stanu psychicznego i rzeczywistej znajomości systemu.
• Uczestnik powinien móc odróżnić terapeutę lub mentora od osoby raportującej do sądu, więzienia, probacji lub służb.
• Rozdzielenie prowadzącego od decydenta ogranicza konflikt lojalności, ale nie zawsze jest organizacyjnie możliwe. Wtedy podwójną rolę trzeba nazwać i kontrolować.
• Deklaracja złożona pod presją może być zgodna z przekonaniem albo czysto instrumentalna. Nie należy uznawać ani szczerości, ani nieszczerości bez dalszych danych.
• Obowiązkowy program nie jest z definicji nieskuteczny, a dobrowolny — skuteczny. Percepcja przymusu, sprawiedliwość procedury i jakość relacji mogą różnić się przy tej samej podstawie prawnej.
• Zachęta różni się od groźby, ale duża lub niezbędna korzyść może stać się przymusem. Trzeba oceniać znaczenie dla konkretnej osoby.
• Kara za odmowę ujawnienia traumy, religii, orientacji, źródła albo nieudowodnionego czynu może naruszać prawa i niszczyć wiarygodność programu.
• Wycofanie zgody nie zawsze usuwa wcześniej legalnie przetworzone dane ani obowiązki wynikające z innej podstawy. Konsekwencje trzeba wyjaśnić przed decyzją.
• Skarga powinna być dostępna bez odwetu i bez automatycznego uznania jej za opór, manipulację lub wskaźnik ryzyka.
• Wobec dzieci i osób o ograniczonej zdolności potrzebne są dodatkowe gwarancje, reprezentacja i uwzględnienie ich zdania; zgoda opiekuna nie usuwa dobra dziecka.
• Ewaluacja powinna mierzyć nie tylko formalny status programu, lecz postrzegany przymus, rozumienie zasad, możliwość wpływu, jakość relacji, rezygnacje i skutki uboczne.

Dlaczego jedna etykieta nie wystarcza

Program może być nazwany dobrowolnym, gdy uczestnik sam dzwoni. Później może się dowiedzieć, że:

• każda wypowiedź trafia do policji;
• odmowa modułu zostanie opisana jako brak współpracy;
• utraci miejsce noclegowe;
• rodzina musi przekazać dane;
• jedynym sposobem wyjścia jest publiczne świadectwo.

Formalny początek nie gwarantuje dobrowolności kolejnych decyzji.

Program może być nakazany przez sąd, lecz praktyk może:

• wyjaśnić rolę;
• negocjować cel;
• dać wybór formatu;
• oddzielić terapię;
• przyjąć krytykę;
• ograniczyć raport do wymaganych elementów.

Obowiązek nie usuwa całej sprawczości.

Spektrum

Całkowicie dobrowolny kontakt

Osoba:

• sama szuka pomocy;
• może odmówić bez sankcji;
• może wycofać się;
• zna granice;
• ma alternatywę.

Nadal mogą istnieć presje rodziny, pracy, wstydu i bezpieczeństwa.

Zachęta

Udział daje:

• transport;
• pierwszeństwo usługi;
• certyfikat;
• dodatkową aktywność;
• niewielką korzyść.

Zachęta powinna wspierać dostęp, nie kupować przekonania albo samooskarżenia.

Warunkowa korzyść

Udział może wpływać na:

• przywilej więzienny;
• rekomendację;
• zwolnienie;
• zakwaterowanie;
• ocenę współpracy.

Tu swoboda jest ograniczona, nawet jeśli osoba podpisuje „dobrowolną” zgodę.

Obowiązek probacyjny lub sądowy

Prawo może wymagać:

• stawiania się;
• udziału w programie;
• określonego leczenia;
• przestrzegania warunków.

Dokładny zakres wynika z decyzji i prawa. Praktyk nie powinien sam rozszerzać go na dodatkowe ujawnienia.

Program więzienny

W więzieniu wszystkie decyzje odbywają się w środowisku zależności. UNODC zaleca informowanie więźniów o celu i działaniu interwencji oraz przedstawia udział w programach disengagement jako dobrowolny, z właściwymi zachętami.¹ To rekomendacja podręcznikowa; prawo i praktyka jurysdykcji mogą przewidywać określone obowiązki.

Interwencja bez zgody

Może dotyczyć wyjątkowych sytuacji określonych prawem, na przykład:

• pilnej ochrony;
• zatrzymania;
• przymusowego leczenia w ustawowych warunkach;
• ochrony dziecka;
• zabezpieczenia dowodów.

Nie wolno z tego wyprowadzać ogólnego prawa do wymuszania deradykalizacji.

Nie jedna oś, lecz matryca decyzji

Opis „program dobrowolny” miesza co najmniej cztery różne pytania:

Pytanie	Możliwe odpowiedzi
Skąd wynika kontakt?	własna inicjatywa, skierowanie, zachęta, warunek, nakaz
Czy można odmówić działania?	bez skutku, z utratą korzyści, z oceną przez decydenta, z sankcją
Kto kontroluje informację?	uczestnik, prowadzący, zespół, sąd lub inna instytucja na podstawie prawa
Kto podejmuje decyzję o konsekwencji?	prowadzący, odrębny decydent, organ zewnętrzny

Dlatego przy każdym elemencie programu warto prowadzić osobny zapis:

• podstawa działania;
• oczekiwane zachowanie;
• skutek odmowy;
• dopuszczalny zakres raportu;
• osoba podejmująca decyzję;
• możliwość przeglądu.

Przykładowa matryca

Osoba ma sądowy obowiązek stawiać się na spotkania, ale:

• sama wybiera między spotkaniem indywidualnym i grupowym;
• może odmówić rozmowy o dzieciństwie;
• wyraża osobną zgodę na kontakt z bratem;
• nie może zablokować raportu o nieobecności, jeżeli raport wynika z prawa;
• może sprostować błąd w raporcie;
• o naruszeniu warunku decyduje organ, a nie mentor.

Taki program nie jest po prostu dobrowolny ani przymusowy. Jego obowiązkowy „szkielet” może zawierać rzeczywiste obszary wyboru.

Dlaczego matryca jest praktyczna

Ogranicza trzy częste błędy:

1. prowadzący nie rozszerza nieświadomie nakazu;
2. uczestnik nie otrzymuje obietnicy poufności, której program nie może spełnić;
3. decydent widzi różnicę między naruszeniem warunku a odmową dobrowolnego modułu.

Siedem osobnych decyzji

1. Skierowanie

Pytania:

• kto kieruje;
• na jakiej podstawie;
• czy uczestnik może odmówić;
• co stanie się po odmowie;
• jakie dane już przekazano.

2. Pierwsze spotkanie

Osoba może zgodzić się na rozmowę informacyjną bez zgody na pełny program.

3. Udział

Powinien mieć:

• cel;
• czas;
• zasady;
• prowadzącego;
• raportowanie;
• możliwość zakończenia.

4. Moduł

Osobnej uwagi wymagają:

• terapia traumy;
• rozmowa religijna;
• spotkanie rodzinne;
• grupa;
• kontakt z byłym uczestnikiem;
• nagranie;
• badanie.

5. Dane

Zgoda na rozmowę nie oznacza zgody na udostępnienie wszystkich notatek.

6. Leczenie

Ma własne standardy autonomii, poufności i zgody.

7. Ewaluacja i publikacja

Udział w usłudze nie oznacza zgody na:

• badanie;
• wywiad naukowy;
• publikację historii;
• film;
• kampanię.

Elementy świadomej zgody

Europejska Rada Ochrony Danych wskazuje cztery łączne elementy zgody jako podstawy GDPR: musi być dobrowolna, konkretna, świadoma i jednoznaczna.²

Dobrowolna

Istnieje rzeczywisty wybór i brak nieuzasadnionej szkody za odmowę. Nierównowaga władzy ma znaczenie.

Konkretna

Nie:

Zgadzam się na przetwarzanie danych przez partnerów dla bezpieczeństwa.

Lepiej rozdzielić:

• dane dla prowadzenia;
• dane dla zdrowia;
• dane dla probacji;
• kontakt z rodziną;
• ewaluację.

Świadoma

Osoba rozumie:

• kto;
• co;
• po co;
• komu;
• jak długo;
• jakie prawa;
• jakie ryzyko;
• co po odmowie.

Jednoznaczna

Zgoda wynika z jasnego działania. Milczenie, brak sprzeciwu albo obecność na spotkaniu nie zawsze wystarczają.

Zgoda na dane nie jest jedyną podstawą

EDPB wymienia także między innymi obowiązek prawny, zadanie w interesie publicznym i ochronę żywotnych interesów jako możliwe podstawy przetwarzania, zależnie od sytuacji i prawa.³

Dlaczego to ważne

Jeżeli probacja musi prowadzić określone dane, nie powinna mówić:

Zgódź się, inaczej nie możemy wykonywać nadzoru.

Powinna powiedzieć:

Te dane przetwarzamy na podstawie obowiązku; osobno pytamy, czy możemy przekazać numer organizacji mieszkaniowej.

Pozorna kontrola

Formularz zgody jest nieuczciwy, gdy:

• odmowa nie zmienia przetwarzania;
• nie można wycofać;
• cel jest nieograniczony;
• odbiorcy są nieznani;
• usługa jest zależna od zgody na zbędne dane.

Granularność

Uczestnik może:

• zgodzić się na kontakt z lekarzem;
• odmówić kontaktu z pracodawcą;
• pozwolić przekazać harmonogram;
• nie pozwolić przekazać treści sesji.

Tam, gdzie inna podstawa wymaga przekazania, trzeba ją nazwać.

Informacja przed decyzją

Język prosty

Należy unikać:

• „interesariuszy”;
• „holistycznego udostępnienia”;
• „właściwych partnerów”;
• „zarządzania ryzykiem” bez przykładów.

Przykład:

Jeżeli powiesz, że planujesz dziś skrzywdzić konkretną osobę, skontaktuję się z zespołem bezpieczeństwa. Nie przekazuję automatycznie każdej krytycznej opinii.

Warstwy informacji

Można użyć:

1. krótkiego wyjaśnienia;
2. karty szczegółowej;
3. rozmowy;
4. pytań sprawdzających;
5. kopii dla uczestnika.

Informacja o konsekwencjach

Nie wystarczy zdanie „udział jest dobrowolny”. Karta powinna opisywać osobno:

• skutek niestawienia się;
• skutek obecności bez aktywnego udziału;
• skutek odmowy konkretnego modułu;
• skutek odmowy udostępnienia danych;
• skutek wycofania po rozpoczęciu;
• sytuacje, w których instytucja działa mimo odmowy.

Konsekwencja nie może być ukryta w języku „może wpłynąć na ocenę”. Trzeba wskazać, kto ją ocenia, według jakiego kryterium i czy prowadzący jedynie przekazuje fakt, czy formułuje rekomendację.

Teach-back

Praktyk pyta:

Powiedz własnymi słowami, co trafi do probacji, jeśli opuścisz spotkanie.

Nie jest to egzamin. Ujawnia, czy informacja była zrozumiała.

Czas

Nie należy wymagać złożonej zgody:

• natychmiast po zatrzymaniu;
• w ostrym kryzysie;
• pod wpływem;
• bez tłumacza;
• po wielogodzinnym transporcie,

jeżeli decyzja może bezpiecznie poczekać.

Zgoda jako proces

Zgoda wygasa praktycznie, nawet jeśli formularz nie ma daty końcowej, gdy zmienia się istotny warunek. Ponownej rozmowy wymagają zwłaszcza:

• nowy odbiorca danych;
• nowy cel;
• przejście z pomocy do oceny;
• połączenie zespołów;
• dołączenie badacza;
• nagrywanie;
• zmiana statusu prawnego;
• nowy rodzaj ryzyka;
• udział rodziny lub mediów.

Program powinien wersjonować karty informacji. Inaczej po skardze nie da się ustalić, co konkretnie uczestnik wiedział w dniu decyzji.

Zdolność do decyzji

Konkretna

Osoba może rozumieć zgodę na prosty kontakt, a nie rozumieć złożonej publikacji danych.

Zmienna

Może zmieniać się przy:

• psychozie;
• manii;
• zatruciu;
• odstawieniu;
• urazie;
• wyczerpaniu;
• leczeniu.

Wsparcie

Przed uznaniem braku zdolności należy rozważyć:

• prostszy język;
• tłumacza;
• obraz;
• przerwę;
• osobę wspierającą;
• mniejszą decyzję;
• lepszy czas.

Nie utożsamiać

Kontrowersyjny wybór nie dowodzi braku zdolności. Osoba może rozumieć konsekwencje i odmówić.

Właściwa procedura

Ocenę i decyzję zastępczą prowadzi się zgodnie z prawem. Program nie powinien tworzyć własnego nieformalnego systemu „zgody rodziny”.

Leczenie

Zasady Nelsona Mandeli wymagają w relacji lekarz–więzień poszanowania autonomii, świadomej zgody i poufności, z wyjątkiem realnego i bezpośredniego zagrożenia dla pacjenta lub innych.⁴

Rozdzielić

• udział w programie;
• ocenę kliniczną;
• leczenie;
• raport funkcjonalny;
• badanie naukowe.

Lekarz nie jest narzędziem dyscypliny

Nie powinien:

• diagnozować na zamówienie bezpieczeństwa;
• ujawniać całej historii;
• uzależniać opieki od współpracy politycznej;
• stosować leczenia jako kary.

Raportowanie

Można uzgodnić zakres:

• obecność;
• zdolność uczestnictwa;
• ogólne zalecenie;
• pilne zagrożenie;
• element wymagany prawem.

Treść sesji nie powinna automatycznie trafiać do decydenta.

Probacja i warunki

Reguły probacyjne Rady Europy wskazują, że plan pracy powinien być negocjowany i, na ile możliwe, uzgadniany z osobą, która powinna być wcześniej w pełni poinformowana o proponowanych interwencjach.⁵

Obowiązek jest konkretny

Należy wyjaśnić:

• co dokładnie jest obowiązkowe;
• jaka frekwencja;
• jakie zachowanie;
• kto ocenia;
• co stanowi naruszenie;
• jaka jest procedura;
• co pozostaje wyborem.

Nie rozszerzać

Nakaz „uczestniczyć w programie” nie musi oznaczać:

• przyznania ideologii;
• ujawnienia całej przeszłości;
• zgody na terapię rodzinną;
• zgody na publikację;
• zmiany religii.

Zakres rozstrzyga właściwa decyzja i prawo, nie wygoda praktyka.

Raport

Przed rozpoczęciem uczestnik powinien wiedzieć, czy raport zawiera:

• obecność;
• wykonanie zadań;
• zachowanie;
• ocenę postępu;
• naruszenia;
• rekomendację.

Kategorie muszą być zdefiniowane. „Brak zaangażowania” bez obserwacji jest podatny na uprzedzenie.

Więzienie

Środowisko zależności

Więzień zależy od instytucji w sprawie:

• ruchu;
• kontaktu;
• pracy;
• opieki;
• przywilejów;
• zwolnienia.

Nawet dobrowolny moduł odbywa się w cieniu tej władzy.

Europejskie reguły więzienne i ich komentarz praktyczny traktują osadzonych jako podmioty praw, a ograniczenia powinny wynikać z prawa, być konieczne i proporcjonalne.⁸ Sam fakt pozbawienia wolności nie daje więc instytucji nieograniczonego mandatu do wymuszania ujawnień, leczenia albo deklaracji światopoglądowej.

Zachęta

Może być uczciwa, gdy:

• jest proporcjonalna;
• jawna;
• dostępna według zasad;
• nie wymaga fałszywej deklaracji;
• nie pozbawia podstawowych praw po odmowie.

Korzyść niezbędna

Jeśli udział jest jedyną realną drogą do:

• wcześniejszego zwolnienia;
• kontaktu z dzieckiem;
• bezpiecznego oddziału;
• podstawowej opieki,

dobrowolność jest mocno ograniczona. Instytucja powinna to nazwać, zapewnić przegląd i oddzielić prawa od zachęt.

Deklaracja wyrzeczenia

Wymaganie podpisu:

Wyrzekam się wszystkich dawnych poglądów

ma małą wartość diagnostyczną. Może premiować zgodność językową i karać uczciwą ambiwalencję.

Lepsze są obserwowalne cele:

• odrzucenie przemocy;
• respektowanie granic;
• brak rekrutacji;
• plan konfliktu;
• odpowiedzialność.

Przymus formalny i odczuwany

Formalny

Wynika z:

• wyroku;
• nakazu;
• decyzji;
• regulaminu;
• ustawowego obowiązku.

Odczuwany

Osoba może czuć przymus z powodu:

• tonu;
• niejasności;
• groźby;
• rodziny;
• zależności;
• plotki;
• wcześniejszej przemocy instytucji.

Dwie osoby, ten sam nakaz

Jedna może uznać:

To jedyna szansa, ale wiem, czego się ode mnie wymaga.

Druga:

Każde słowo zostanie użyte, a odmowa oznacza więzienie.

Program powinien mierzyć obie perspektywy.

Dowody

Przegląd badań nad terapią nakazaną wskazuje, że nakaz prawny nie musi automatycznie prowadzić do wysokiego odczuwanego przymusu i złej relacji; znaczenie ma styl łączący troskę, jasny autorytet i sprawiedliwą procedurę.⁶ Jest to literatura ogólnoforensyczna, nie bezpośredni dowód skuteczności w deradykalizacji.

Relacja podwójnej roli

Praktyk może równocześnie:

• pomagać;
• kontrolować;
• oceniać;
• raportować.

Ryzyka

• fałszywa poufność;
• autocenzura;
• karanie szczerości;
• manipulowanie raportem;
• ratowanie;
• konflikt lojalności.

Minimalne zabezpieczenia

• jawna rola;
• zakres raportu;
• osobne dokumenty;
• rozdzielony klinicysta, jeśli możliwe;
• superwizja;
• prawo komentarza;
• skarga.

Rozdzielenie

Możliwe:

• mentor nie raportuje treści, tylko alarm;
• probacja ocenia warunki;
• terapeuta raportuje minimalny funkcjonalny zakres;
• niezależny ewaluator ocenia program.

Gdy niemożliwe

Praktyk mówi wprost:

Wspieram plan, ale mam obowiązek przekazać probacji obecność i naruszenie zakazu kontaktu. Nie przekazuję automatycznie każdej opinii.

Zachęta, nacisk, groźba

Perswazja

Praktyk przedstawia powody i pozostawia wybór.

Zachęta

Dodaje korzyść.

Nacisk interpersonalny

Zawiedziesz rodzinę, jeśli odmówisz.

Może podważać autonomię.

Groźba

Zapowiada szkodę, do której osoba grożąca nie ma prawa albo którą stosuje nieproporcjonalnie.

Wykorzystanie

Osoba zgadza się z powodu szczególnej zależności lub braku alternatywy.

Test

• Czy korzyść jest podstawową potrzebą?
• Czy odmowa pogarsza sytuację ponad stan wyjściowy?
• Czy praktyk kontroluje konsekwencję?
• Czy istnieje alternatywa?
• Czy osoba rozumie?
• Czy można negocjować zakres?

Odmowa

Odmowa nie jest diagnozą

Może wynikać z:

• braku zaufania;
• sporu;
• złego dopasowania;
• lęku;
• wstydu;
• bariery językowej;
• przekonania;
• przymusu grupy;
• realnego ryzyka ujawnienia.

Odpowiedź

1. sprawdź rozumienie;
2. zapytaj o powód;
3. wyjaśnij konsekwencje;
4. zaproponuj alternatywę;
5. oceń bezpieczeństwo;
6. udokumentuj neutralnie;
7. wykonaj obowiązek zgodnie z prawem.

Oddzielić fakt od konsekwencji

Prowadzący może opisać:

• datę;
• zaoferowany moduł;
• przekazaną informację;
• wypowiedź uczestnika;
• podjętą próbę dostosowania;
• dalszy plan.

Nie powinien automatycznie orzekać, że odmowa oznacza wzrost ryzyka, brak skruchy albo naruszenie warunku. Taki wniosek wymaga własnej podstawy i właściwego decydenta.

Druga szansa bez manipulacji

Ponowienie propozycji jest uzasadnione, gdy:

• usunięto barierę;
• zmienił się prowadzący;
• uczestnik otrzymał tłumacza;
• pojawiła się alternatywa;
• upłynął czas kryzysu;
• zmienił się cel.

Codzienne naciskanie na tę samą decyzję, uzależnianie normalnego kontaktu od podpisu albo angażowanie rodziny do „przełamania oporu” może zmienić zaproszenie w presję.

Neutralny zapis

Nie:

Uczestnik oporny i niewspółpracujący.

Lepiej:

Odmówił spotkania z doradcą religijnym, wskazując brak zaufania i przekonanie, że nie potrzebuje konsultacji. Stawia się na obowiązkowe spotkania probacyjne. Konsekwencje odmowy zostały wyjaśnione.

Wycofanie

Co może oznaczać

• koniec modułu;
• koniec kontaktu;
• wycofanie zgody na dane;
• odmowę dalszej publikacji;
• zmianę osoby prowadzącej.

Co nie zawsze znika

• dane już legalnie przetworzone;
• dokumentacja obowiązkowa;
• trwający nakaz;
• obowiązek ochrony;
• materiał dowodowy.

Procedura

• przyjmij;
• potwierdź zakres;
• wyjaśnij skutek;
• zatrzymaj działanie oparte wyłącznie na zgodzie;
• poinformuj odbiorców, gdy potrzebne;
• zachowaj lub usuń zgodnie z podstawą;
• zaproponuj alternatywę.

Wycofanie powinno być równie łatwe jak udzielenie zgody, jeśli zgoda stanowi podstawę danych.²

Rodzina

Zgoda uczestnika

Kontakt z rodziną zwykle wymaga:

• celu;
• zakresu;
• osoby;
• granic.

Wyjątek bezpieczeństwa

Przy pilnym zagrożeniu mogą istnieć inne podstawy. Przekazuje się minimum.

Rodzina ma własne prawa

Krewny może:

• odmówić;
• ograniczyć kontakt;
• nie udostępnić domu;
• zażądać ochrony;
• mieć własną poufność.

Nie jest dodatkiem do zgody uczestnika.

Presja rodziny

Rodzina może powiedzieć:

Albo wejdziesz do programu, albo nie wracaj.

Praktyk bada przemoc, bezpieczeństwo i alternatywę. Nie przedstawia tego jako czystej dobrowolności.

Dzieci

Dobro i zdanie

Decyzje uwzględniają:

• wiek;
• dojrzałość;
• zrozumienie;
• dobro;
• ryzyko;
• opiekuna;
• prawo.

Zgoda opiekuna

Nie wystarcza, jeśli:

• opiekun jest sprawcą;
• istnieje konflikt;
• ujawnienie szkodzi;
• dziecko może samodzielnie decydować według prawa;
• działanie nie służy dziecku.

Asent

Nawet gdy formalnie decyduje opiekun, dziecko powinno otrzymać zrozumiałą informację i możliwość wyrażenia zdania.

Badanie i media

Dziecko nie powinno występować jako „dziecko byłego terrorysty” dla celów programu tylko dlatego, że rodzic podpisał zgodę.

Badania i ewaluacja

Usługa a badanie

Należy rozdzielić:

• dane potrzebne do usługi;
• audyt ustawowy;
• ewaluację programu;
• badanie naukowe;
• publikację.

Odmowa badania

Nie powinna:

• odbierać usługi;
• pogarszać oceny;
• wpływać na zwolnienie;
• być raportowana jako brak współpracy,

chyba że konkretne prawo stanowi inaczej, co wymaga jasnego wyjaśnienia.

Mała populacja

Anonimizacja może być trudna. Opis „jedyna kobieta powracająca do małej gminy” identyfikuje bez nazwiska.

Materiał medialny

Zgoda wymaga informacji o:

• zasięgu;
• trwałości;
• utracie kontroli;
• wpływie na rodzinę;
• montażu;
• wycofaniu przed publikacją;
• bezpieczeństwie.

Wiarygodność deklaracji

Deklaracja nie jest dowodem sama

W warunkach korzyści osoba może mówić to, czego oczekuje instytucja. Może też szczerze zmieniać się i używać wyuczonego języka.

Źródła

• zachowanie;
• czas;
• reakcja na stratę;
• kontakty;
• odpowiedzialność;
• wykonanie planu;
• dane niezależne;
• zdolność przyznania ambiwalencji.

Paradoks szczerości

Osoba mówiąca:

Nadal mam część tych poglądów, ale nie chcę używać przemocy

może wypaść gorzej niż osoba deklarująca pełne wyrzeczenie. Program powinien nie karać automatycznie za złożoną, legalną wypowiedź.

Nie testować lojalności

Prowokacyjne zadania:

• publiczne potępienie;
• zjedzenie zakazanego pokarmu;
• zdjęcie symbolu religijnego;
• ujawnienie kontaktu bez podstawy

nie są neutralnym dowodem deradykalizacji i mogą naruszać prawa.

Sprawiedliwość proceduralna

Uczestnik łatwiej uznaje decyzję, gdy:

• może mówić;
• jest traktowany z szacunkiem;
• zasada jest jasna;
• decydent jest bezstronny;
• otrzymuje uzasadnienie;
• istnieje przegląd.

Nie gwarantuje to zgody z wynikiem. Może zmniejszyć odczuwany arbitralny przymus.

Skargi

System

• prosty;
• dostępny językowo;
• niezależny na odpowiednim poziomie;
• z terminem;
• bez odwetu;
• z potwierdzeniem;
• z możliwością odwołania.

Skarga nie jest ryzykiem

Może wskazywać:

• naruszenie;
• nieporozumienie;
• konflikt;
• próbę kontroli;
• legalne korzystanie z prawa.

Ocena opiera się na treści i zachowaniu, nie samym fakcie skargi.

Ochrona praktyka

Fałszywe oskarżenia są możliwe. Procedura powinna:

• zabezpieczyć dane;
• wysłuchać strony;
• nie zakładać wyniku;
• chronić zgłaszającego;
• chronić personel;
• korygować.

Środki naprawcze

Skarga nie kończy się informacją, czy była „zasadna”. Możliwe działania to:

• sprostowanie raportu;
• ograniczenie dostępu do danych;
• usunięcie danych zebranych bez podstawy;
• powiadomienie odbiorcy o błędzie;
• zmiana prowadzącego;
• ponowne rozpoznanie decyzji;
• przywrócenie utraconej korzyści;
• przeprosiny;
• zmiana formularza lub procedury;
• zgłoszenie naruszenia właściwemu organowi.

Środek powinien odpowiadać szkodzie. Samo szkolenie personelu nie naprawia błędnego raportu, który nadal wpływa na decyzję o zwolnieniu.

Dokumenty

Karta informacji

• nazwa programu;
• podmiot;
• cel;
• obowiązek;
• wybory;
• dane;
• odbiorcy;
• wyjątki;
• skarga;
• kontakt.

Formularz zgody

Powinien mieć osobne pola dla osobnych celów, a nie jedno „zgadzam się na wszystko”.

Rejestr decyzji

• data;
• wersja informacji;
• pytania;
• sposób sprawdzenia rozumienia;
• decyzja;
• ograniczenia;
• wycofanie.

Nie nadawać formularzowi magicznej mocy

Podpis nie naprawia:

• przymusu;
• niejasności;
• braku zdolności;
• fałszywej informacji;
• nielegalnego celu.

Zarządzanie zgodnością

Właściciel procesu

Program powinien wskazać osobę odpowiedzialną za:

• aktualność informacji;
• zgodność formularzy z praktyką;
• rejestr podstaw prawnych;
• szkolenie;
• obsługę wycofań;
• kontrolę odbiorców danych;
• analizę skarg.

Nie musi ona podejmować decyzji za uczestnika ani być inspektorem ochrony danych. Ma pilnować, by system nie rozpadał się między partnerami.

Audyt ścieżki uczestnika

Raz na ustalony okres warto przejść rzeczywisty przypadek od skierowania do zakończenia:

1. Co powiedziano przed pierwszym spotkaniem?
2. Jaka wersja karty obowiązywała?
3. Które elementy były nakazane?
4. Na co uzyskano zgodę?
5. Jakie dane rzeczywiście wysłano?
6. Czy odbiorcy odpowiadali informacji?
7. Czy odmowa wywołała niezapowiedziany skutek?
8. Czy wycofanie dotarło do partnerów?
9. Czy raport dało się sprostować?

Audyt formularzy bez porównania z przepływem danych i praktyką rozmów daje fałszywe poczucie bezpieczeństwa.

Sygnały ostrzegawcze

• niemal wszyscy zgadzają się na wszystkie opcje;
• nikt nie wycofuje zgody w programie wysokiego ryzyka;
• pracownicy nie potrafią nazwać podstawy przetwarzania;
• dobrowolna odmowa regularnie obniża ocenę;
• formularz obiecuje poufność, a procedura przewiduje szeroki raport;
• różni partnerzy podają inne konsekwencje;
• skargi są opisywane jako „zachowania manipulacyjne”;
• podpis zbiera się po wykonaniu działania.

Brak odmów nie musi świadczyć o idealnym zaufaniu. Może oznaczać, że wybór nie jest rozumiany albo nie wydaje się realny.

Scenariusze

Dobrowolny uczestnik dowiaduje się o policyjnym raporcie

Zespół:

• sprawdza, co obiecano;
• ustala podstawę;
• wstrzymuje zbędne przekazanie;
• informuje uczestnika;
• koryguje proces;
• ocenia wpływ na bezpieczeństwo.

Więzień odmawia rozmowy religijnej

Odmowa:

• nie dowodzi ekstremizmu;
• zostaje zapisana neutralnie;
• nie blokuje innych modułów;
• może być ponownie omówiona;
• nie pozbawia opieki.

Kurator jest także prowadzącym

Na początku wyjaśnia:

• co raportuje;
• co pozostaje w pracy;
• jakie są warunki;
• kto przyjmuje skargę;
• czy możliwa jest niezależna terapia.

Uczestniczka zgadza się na kontakt z rodziną, ale nie z partnerem

Zgoda jest granularna. Program:

• kontaktuje wskazane osoby;
• nie przekazuje partnerowi informacji;
• ocenia przemoc;
• tworzy plan bezpieczeństwa.

Osoba wycofuje zgodę na badanie

Zespół:

• kończy nowe działania badawcze;
• ustala los danych według informacji i prawa;
• nie pogarsza usługi;
• potwierdza decyzję.

Dziecko chce mówić bez rodzica

Praktyk:

• sprawdza zasady prawne;
• zapewnia bezpieczny format;
• wyjaśnia poufność;
• uwzględnia konflikt;
• chroni dobro dziecka.

Ewaluacja

Status formalny

• dobrowolny;
• warunkowy;
• nakazany;
• więzienny;
• bez zgody na określonej podstawie.

Percepcja

• Czy mogłem odmówić?
• Czy znałem konsekwencję?
• Czy miałem wpływ?
• Czy role były jasne?
• Czy czułem odwet?
• Czy rozumiałem dane?

Proces

• liczba zgód granularnych;
• teach-back;
• wycofania;
• skargi;
• nieuprawnione udostępnienia;
• zmiany prowadzącego;
• rezygnacje;
• czas odpowiedzi.

Wynik

• relacja;
• frekwencja;
• szczerość;
• ukończenie;
• zachowanie;
• przemoc;
• reintegracja.

Nie wyciągać prostego wniosku

Jeśli dobrowolni uczestnicy mają lepsze wyniki, mogą różnić się gotowością, ryzykiem i zasobami. Jeśli nakazani mają podobne wyniki, nie dowodzi to, że przymus był przyczyną.

Meta-analiza przymusu w programach korekcyjnych znalazła zróżnicowane wyniki i problemy zależne od sposobu definiowania nakazu, przymusu i dobrowolności.⁷ Nie daje podstawy do uniwersalnej zasady dla deradykalizacji.

Checklista przed udziałem

• Kto kieruje?
• Co jest obowiązkowe?
• Co jest dobrowolne?
• Jakie są realne konsekwencje odmowy?
• Jakie alternatywy?
• Kto decyduje?
• Co jest raportowane?
• Jaka podstawa danych?
• Czy osoba rozumie?
• Jak złożyć skargę?

Checklista zgody

• Swobodna?
• Konkretna?
• Świadoma?
• Jednoznaczna?
• Granularna?
• Zrozumiała?
• Udokumentowana?
• Aktualna?
• Możliwa do wycofania?
• Oddzielona od innych podstaw?

Checklista praktyka

• Jaką rolę pełnię?
• Jaką władzę mam?
• Co muszę przekazać?
• Co mogę zachować?
• Czy korzyść jest proporcjonalna?
• Czy odmawiający jest bezpieczny?
• Czy zapis jest neutralny?
• Czy potrzebna jest konsultacja?
• Czy istnieje konflikt lojalności?
• Czy uczestnik dostał kopię?

Checklista programu

• Czy formularz odpowiada praktyce?
• Czy nie prosimy o pozorną zgodę?
• Czy decyzje są rozdzielone?
• Czy leczenie ma autonomię?
• Czy raport ma zakres?
• Czy skarga jest niezależna?
• Czy dane można korygować?
• Czy badanie jest oddzielone?
• Czy dzieci mają gwarancje?
• Czy mierzymy postrzegany przymus?

Standard końcowy

Dobrowolność nie jest ozdobną etykietą, a przymus nie jest jedną zmienną. Program musi pokazać uczestnikowi mapę:

• czego prawo wymaga;
• co instytucja proponuje;
• na co osoba może się zgodzić;
• czego może odmówić;
• kto pozna informację;
• kto podejmie decyzję;
• jak ją zakwestionować.

W programie obowiązkowym nadal można budować autonomię przez prawdę, wybór wewnątrz ograniczeń, szacunek i sprawiedliwą procedurę. W programie dobrowolnym nadal można nadużyć zależności przez niejasne dane, konieczną korzyść i nieformalną groźbę.

Najważniejsze pytanie nie brzmi:

Czy ten program jest dobrowolny?

Brzmi:

Która dokładnie decyzja jest dobrowolna, jakie ograniczenia wpływają na wybór, co osoba rozumie i jaka podstawa pozwala wykonać działanie po odmowie?

Źródła