Azja Południowo-Wschodnia: Singapur i Indonezja

Najważniejsze wnioski

Singapur i Indonezja są często przedstawiane jako dwa azjatyckie modele deradykalizacji religijnej, lecz działają w radykalnie odmiennych warunkach państwa, prawa, geografii, więziennictwa i społeczeństwa.
Singapurska Religious Rehabilitation Group, RRG, powstała w 2003 roku jako dobrowolna grupa miejscowych uczonych i nauczycieli islamu, którzy prowadzili poradnictwo dla zatrzymanych członków Dżama’a Islamijja oraz ich rodzin.
RRG jest organizacją społeczną, ale działa w ekosystemie kierowanym przez Internal Security Department. Religijna wiarygodność partnera nie usuwa zależności uczestnika od aparatu bezpieczeństwa.
Singapurski model łączy rehabilitację religijną, psychologiczną i społeczną. Inter-Agency Aftercare Group wspiera rodziny, edukację, zatrudnienie i powrót do społeczeństwa.
Celem rozmowy religijnej jest nie tylko odrzucenie przemocy, lecz również pokazanie, że praktykowanie islamu jest możliwe w wieloreligijnym państwie, w którym muzułmanie stanowią mniejszość.
Ustawa o bezpieczeństwie wewnętrznym pozwala na prewencyjne zatrzymanie oraz restrykcje bez zwykłego procesu karnego. Programu nie można oceniać bez tego kontekstu prawnego.
Oficjalne informacje o wysokim odsetku zwolnionych i jednym lub bardzo nielicznych przypadkach powrotu są ważne, lecz nie są niezależną ewaluacją. Brakuje pełnego protokołu, jednolitej definicji wyniku i kontrfaktycznego porównania.
Mały rozmiar państwa ułatwia koordynację, ciągłość danych, dostęp rodziny i follow-up. Zarazem sprawia, że powrót może być trudniejszy do ukrycia, a więc wynik łączy rehabilitację z kontrolą i ograniczoną sposobnością.
Indonezja ma system rozproszony: BNPT, policję i Densus 88, administrację więzienną, kuratorów, ministerstwa, samorządy, uczonych, byłych bojowników oraz liczne organizacje społeczne.
Prawo indonezyjskie formalizuje deradykalizację jako rehabilitację, reedukację i reintegrację społeczną, zarówno w więzieniu, jak i po zwolnieniu. Wdrożenie różni się między placówkami i regionami.
Przeludnienie, niedobór wyszkolonego personelu, rozproszenie wysp, korupcja oraz możliwość oddziaływania charyzmatycznych więźniów utrudniają spójne prowadzenie przypadku.
Deklaracja wierności Republice Indonezji i rezygnacja z przemocy mogą otwierać dostęp do świadczeń lub ulg. Są sygnałem publicznej decyzji, ale nie dowodem trwałej zmiany.
Indonezyjskie doświadczenie pokazuje szczególną wartość długiej relacji: funkcjonariusz, były bojownik albo pracownik społeczny pomaga konkretnemu człowiekowi w więzieniu i po wyjściu, zamiast ograniczać się do jednego seminarium.
Przedsiębiorczość może zapewnić dochód, status i nową sieć. Samo przekazanie kapitału lub sprzętu nie zmienia ideologii i bez mentoringu łatwo staje się jednorazowym świadczeniem.
Organizacje tworzone przez byłych bojowników, takie jak Yayasan Lingkar Perdamaian, mogą dać przynależność zastępczą oraz dostęp do ludzi nieufnych wobec państwa. Potrzebują jednak standardów, superwizji i zakazu budowania prestiżu na dawnej przemocy.
Kobiety mogą stracić małżeństwo, rodzinę i sieć po podpisaniu deklaracji lojalności. Program zaprojektowany na doświadczeniu mężczyzn nie zapewni im bezpiecznego wyjścia.
W Indonezji oszacowanie około 10–11 procent powrotu do przestępstwa terrorystycznego dotyczy określonej historycznej kohorty i definicji, nie skuteczności konkretnego programu.
Program może nie „zmienić poglądów”, a mimo to pomóc w wycofaniu z przemocy. Może też wywołać deklarowaną zmianę doktrynalną, która nie przetrwa po powrocie do rodziny i sieci.
Z Singapuru warto przenosić ciągłość, jasny podział domen i lokalnie wiarygodnych doradców. Z Indonezji — pluralizm dróg wejścia, pracę środowiskową, byłych uczestników oraz elastyczność. Nie należy kopiować prewencyjnego zatrzymania ani rytuału lojalności jako miernika.

Dlaczego wspólna etykieta myli

Oba państwa:

należą do Azji Południowo-Wschodniej;
mierzyły się z Dżama’a Islamijja i późniejszymi środowiskami inspirowanymi przez Al-Kaidę lub ISIS;
korzystają z uczonych religijnych;
angażują rodziny;
łączą bezpieczeństwo z reintegracją;
mówią o zmianie błędnych interpretacji.

Na tym podobieństwo się kończy.

Singapur jest:

miastem-państwem;
administracyjnie scentralizowany;
terytorialnie niewielki;
gęsto zaludniony;
wieloreligijny i wieloetniczny;
zdolny objąć pojedynczego uczestnika zwartą siecią instytucji.

Indonezja jest:

ogromnym archipelagiem;
państwem zdecentralizowanym;
ludnościowo i językowo zróżnicowana;
państwem z największą na świecie populacją muzułmańską;
krajem o bardzo różnej jakości więzień i usług;
przestrzenią wielu organizacji religijnych, sieci bojowników i inicjatyw lokalnych.

Ten sam komponent zmienia funkcję. Rodzinna wizyta w małym Singapurze jest łatwa logistycznie. Długie prowadzenie byłego więźnia po powrocie na odległą wyspę wymaga innej infrastruktury.

Mapa systemów

Wymiar	Singapur	Indonezja
Skala	mała liczba spraw, zwarte terytorium	duża i rozproszona populacja
Władza	silna centralna koordynacja	wiele resortów i poziomów
Główny partner religijny	RRG	różni uczeni, organizacje i byli bojownicy
Reżim prawny	Internal Security Act i restrykcje	proces karny, więzienie, zwolnienie, nadzór
Program	zintegrowany przypadek	wiele programów o nierównej jakości
Rodzina	część zwartego aftercare	silna, lecz geograficznie i ideologicznie zróżnicowana
Pomiar	oficjalne oceny i zwolnienia	dane BNPT, więzień, policji i badań
Ryzyko	nieprzejrzystość i przymus	fragmentacja i utrata ciągłości

Singapur: początek

Po zatrzymaniach członków singapurskiej sieci Dżama’a Islamijja miejscowi uczeni rozpoznali, że część zatrzymanych posługiwała się pojęciami religijnymi w sposób legitymizujący przemoc, tajne posłuszeństwo i konflikt ze społeczeństwem.

RRG została oficjalnie uruchomiona 23 kwietnia 2003 roku. Sama opisuje się jako dobrowolna grupa ulemów i asatizah — uczonych i nauczycieli religijnych. Początkowym celem było poradnictwo dla zatrzymanych członków JI i ich rodzin; później zakres rozszerzył się na osoby samoradykalizujące się oraz zwolenników ISIS.¹

Dlaczego grupa społeczna

Gdy całą rozmowę prowadzi funkcjonariusz, uczestnik może uznać:

że państwo chce zmienić religię;
że odpowiedź zostanie użyta operacyjnie;
że prowadzący nie zna tradycji;
że każda wątpliwość opóźni zwolnienie.

Miejscowy uczony może:

mówić tym samym językiem religijnym;
znać życie muzułmańskiej mniejszości;
odwołać się do uznanej tradycji;
wyjaśnić różnicę między wiarą a organizacją;
utrzymywać kontakt z rodziną;
pokazać realne życie poza zamkniętą siecią.

Granica niezależności

RRG nie jest jednak zwykłą poradnią, do której klient przychodzi z ulicy i może wyjść. Doradca działa wobec osoby zatrzymanej albo objętej restrykcjami przez państwo.

Należy więc pytać:

kto inicjuje spotkanie;
czy uczestnik może odmówić;
co trafia do ISD;
jakie są wyjątki od poufności;
czy opinia wpływa na zwolnienie;
czy można zmienić doradcę;
czy istnieje niezależna skarga;
czy doradca rozdziela pomoc od oceny.

Społeczna tożsamość operatora nie usuwa strukturalnego przymusu.

Trzy warstwy rehabilitacji

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych opisuje podejście jako:

religijne;
psychologiczne;
społeczne.

W dwudziestą rocznicę operacji przeciw JI przedstawiało RRG i Inter-Agency Aftercare Group jako partnerów budujących sieć wokół zatrzymanych, osób objętych ograniczeniami i ich rodzin.²

Warstwa religijna

Dotyczy między innymi:

uprawnienia do użycia siły;
ochrony cywilów;
dżihadu;
przysięgi posłuszeństwa;
migracji;
relacji z niemuzułmanami;
życia muzułmanina w państwie świeckim i pluralistycznym;
odpowiedzialności za skutek;
autorytetu nauczyciela.

Warstwa psychologiczna

Może obejmować:

ocenę motywów;
tożsamość;
potrzebę znaczenia;
podatność na autorytet;
traumę;
regulację emocji;
zdolność krytycznego myślenia;
funkcjonowanie rodziny;
ryzyko i czynniki ochronne.

Warstwa społeczna

Dotyczy:

dochodu;
edukacji;
mieszkania;
relacji;
piętna;
rytmu życia;
przygotowania rodziny;
powrotu do wspólnoty;
dalszej kontroli.

Trzy warstwy nie powinny działać kolejno jak trzy egzaminy. Muszą wymieniać informacje w niezbędnym zakresie i zachować granice zawodowe.

Poradnictwo religijne

Ustalenie mapy

Doradca powinien najpierw ustalić:

co uczestnik naprawdę twierdzi;
od kogo to usłyszał;
jaki tekst przywołuje;
jaką rolę pełnił;
czy argument poprzedzał zaangażowanie;
czy pojawił się dopiero jako uzasadnienie;
którego autorytetu nadal słucha;
co straci, gdy odrzuci dawną wykładnię.

Lokalny kontekst

RRG wyraźnie mówi o rozumieniu islamu w kontekście Singapuru. Nie powinno to znaczyć „religia jest prawdziwa tylko wtedy, gdy służy państwu”.

Może znaczyć:

uwzględnienie pokojowych relacji;
życie jako mniejszość;
poszanowanie prawa;
wieloreligijną codzienność;
obywatelstwo;
możliwość pełnego praktykowania bez separatystycznej organizacji;
korzystanie z lokalnych instytucji religijnych.

Utrata wyłączności

Zamknięta grupa często mówi uczestnikowi:

tylko my rozumiemy tekst;
pozostali uczeni są sprzedani;
społeczeństwo jest wrogie;
przemoc jest obowiązkiem;
odejście jest zdradą.

Kontakt z wiarygodnym nauczycielem otwiera alternatywny autorytet. Nie wystarczy wykład. Uczestnik musi doświadczyć, że można:

pytać;
nie zgadzać się;
korygować;
zachować wiarę;
stracić organizację bez utraty całej tożsamości.

Ocena zmiany

Słaba ocena pyta:

Czy uczestnik powtórzył prawidłową definicję?

Silniejsza pyta:

jak analizuje nowy materiał;
czy rozpoznaje manipulację;
czy potrafi wyjaśnić krzywdę;
jak reaguje na konflikt wartości;
czy akceptuje prawo innych do odmienności;
czy odróżnia legalny sprzeciw od przemocy;
czy zachowanie odpowiada deklaracji.

Rodzina

RRG od początku obejmowała rodziny, aby ograniczyć przekazywanie ideologii i wspomóc rehabilitację.³

Rodzina może być:

klientem pomocy;
źródłem więzi;
odbiorcą ideologii;
osobą skrzywdzoną;
źródłem danych;
partnerem planu;
miejscem powrotu.

Nie wolno zlewać tych ról.

Pomoc rodzinie podczas zatrzymania

Zatrzymanie żywiciela może wywołać:

utratę dochodu;
długi;
trudność edukacyjną dzieci;
piętno;
lęk;
gniew wobec państwa;
zależność od dawnej sieci.

Pomoc materialna ma także znaczenie prewencyjne: rodzina nie musi szukać wsparcia u środowiska, które przedstawia zatrzymanego jako bohatera.

Małżonek

Może:

podzielać poglądy;
odrzucać je;
być nieświadomy;
obawiać się zatrzymanego;
chcieć rozwodu;
utrzymywać kontakt dla dzieci;
potrzebować osobnego doradcy.

Program nie powinien wymuszać pojednania małżeńskiego.

Dzieci

Dziecko potrzebuje:

wyjaśnienia adekwatnego do wieku;
ochrony prywatności;
stabilnej szkoły;
wsparcia emocjonalnego;
braku zbiorowej winy;
bezpiecznego kontaktu z rodzicem.

Nie jest „młodszą wersją zatrzymanego”.

Inter-Agency Aftercare Group

ACG łączy partnerów mogących zapewnić:

pomoc ekonomiczną;
edukację;
poradnictwo;
zatrudnienie;
wsparcie rodziny;
przygotowanie powrotu.

Wartość polega na tym, że religijny doradca nie musi udawać pracownika socjalnego, a funkcjonariusz — terapeuty.

Jedna osoba prowadząca

Wielu partnerów tworzy ryzyko:

sprzecznych poleceń;
powtarzania wywiadu;
niekontrolowanej wymiany danych;
braku odpowiedzialności.

Potrzebny jest koordynator, który:

zna plan;
zwołuje przegląd;
rozdziela zadania;
informuje uczestnika;
pilnuje przejścia;
zamyka niepotrzebne dostępy.

Internal Security Act

Zatrzymanie prewencyjne

Obowiązująca ustawa pozwala na wydanie nakazu zatrzymania na okres do dwóch lat, gdy władza uzna to za konieczne dla zapobieżenia działaniu szkodliwemu dla bezpieczeństwa, porządku publicznego lub podstawowych usług. Przewiduje także nakładanie ograniczeń dotyczących aktywności, miejsca zamieszkania, zatrudnienia, godzin przebywania poza domem oraz podróży.⁴

Nakazy mogą być odnawiane lub zastępowane restrykcjami.

Dlaczego kontekst zmienia poradnictwo

Uczestnik wie, że ocena państwa może wpływać na:

dalsze zatrzymanie;
zawieszenie nakazu;
zwolnienie;
zakres Restriction Order;
podróż;
pracę;
miejsce zamieszkania.

To tworzy silną motywację do zgodności.

Procedura i prawa

Prawo przewiduje informowanie o podstawach oraz rolę organów doradczych, lecz nie jest to zwykły proces karny z publicznym przedstawieniem dowodów i rozstrzygnięciem winy.

Program rehabilitacyjny nie odpowiada na pytanie:

Czy państwo udowodniło konkretny czyn zgodnie ze standardem procesu?

Odpowiada:

Czy państwo nadal ocenia osobę jako zagrożenie i czy jej ryzyko można ograniczyć?

To różne funkcje.

Ograniczenie po zwolnieniu

Restriction Order może:

kontrolować podróż;
zmianę pracy;
miejsce zamieszkania;
kontakty;
dostęp do internetu;
aktywność publiczną.

Może być stopniem przejściowym, lecz potrzebuje:

jasnych warunków;
terminu;
okresowego przeglądu;
możliwości zakwestionowania;
wygaszania;
rozróżnienia pomocy i sankcji.

Młodzi i samoradykalizacja

Pierwotny model powstał dla dorosłych członków sieci. Późniejsze sprawy dotyczyły:

nieletnich;
osób działających samotnie;
radykalizacji internetowej;
mieszaniny ideologii i fascynacji przemocą;
ludzi bez długiej historii organizacyjnej.

W 2023 roku MHA opisywało szesnastoletnią osobę objętą Restriction Order, dla której przewidziano religijne poradnictwo RRG, programy centrum RRG, pomoc psychologiczną, społeczną i edukacyjną oraz wsparcie rodziny.⁵

To pokazuje adaptację, ale też wymaga:

ochrony dziecka;
oddzielenia dyscypliny od terapii;
udziału szkoły w koniecznym zakresie;
zakazu piętna;
planu rozwojowego;
specjalistycznej oceny zdrowia psychicznego.

Oficjalne wskaźniki

W 2017 roku minister spraw wewnętrznych mówił, że 88 procent zatrzymanych zostało zrehabilitowanych i zreintegrowanych.⁶

To stwierdzenie operatora systemu. Aby ocenić wpływ, trzeba wiedzieć:

kto tworzył mianownik;
czy chodziło wyłącznie o pierwotną kohortę JI;
co znaczyło „zrehabilitowany”;
czy liczono osoby nadal zatrzymane;
czy zwolnienie było wynikiem;
jak długi był follow-up;
czy naruszenie restrykcji liczyło się jako porażka;
jak wykrywano aktywność poza krajem;
kto weryfikował dane.

Mała liczba i poważny wynik

Przy rzadkim zdarzeniu jeden przypadek mocno zmienia procent. Z drugiej strony jeden powrót może mieć wielką szkodę społeczną.

Ocena powinna podawać:

liczby bezwzględne;
kohorty;
osobolata obserwacji;
rodzaj powrotu;
etap programu;
niepewność.

Co mogło wytworzyć wynik

RRG;
psychologia;
aftercare;
rodzina;
zatrzymanie;
Restriction Order;
rozbicie JI;
małe terytorium;
silne państwo;
dojrzenie uczestników;
zmiana środowiska międzynarodowego.

Nie można przypisać całości jednemu komponentowi.

Singapurska wielokulturowość

Mniejszość muzułmańska

Program musi unikać komunikatu, że:

islam jest problemem bezpieczeństwa;
cała społeczność odpowiada za JI;
większa religijność oznacza większe ryzyko.

RRG może temu przeciwdziałać, ponieważ pokazuje, że krytyka przemocowej wykładni pochodzi od wewnątrz społeczności.

Języki

Singapur funkcjonuje w kilku językach publicznych. W jednej sprawie uczestnik może:

rozmawiać po malajsku;
czytać propagandę po angielsku;
używać pojęć arabskich;
funkcjonować w szkole lub pracy wielojęzycznej.

Dosłowne tłumaczenie nie wystarcza. Trzeba rozumieć, w którym języku człowiek:

myśli emocjonalnie;
modli się;
konsumuje propagandę;
rozmawia z rodziną;
opisuje prawo;
buduje nową rolę.

Harmonia a spór

Wieloreligijna harmonia nie powinna oznaczać zakazu krytyki. Celem jest:

brak przemocy;
prawa innych;
pokojowy spór;
tolerowanie różnicy;
korzystanie z instytucji.

Uczestnik nie musi twierdzić, że wszystkie religie są takie same.

Indonezja: system wielu ścieżek

Indonezyjskie programy obejmują:

więźniów;
byłych więźniów;
osoby podejrzane i oskarżone;
rodziny;
deportowanych;
powracających z konfliktów;
kobiety;
dzieci;
byłych bojowników nieobjętych tym samym torem.

Operatorami są między innymi:

BNPT;
Densus 88 i inne jednostki policji;
Dyrekcja Generalna Więziennictwa;
zakłady karne;
kuratorzy i ośrodki korekcyjne;
Ministerstwo Spraw Społecznych;
Ministerstwo Religii;
władze lokalne;
organizacje społeczne;
byli więźniowie i bojownicy.

Nie istnieje jeden identyczny „program indonezyjski”.

Podstawa prawna

Rozporządzenie rządowe nr 77 z 2019 roku wykonuje przepisy dotyczące zapobiegania przestępstwom terrorystycznym oraz ochrony funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości i więziennictwa.⁷

W jego systemie deradykalizacja obejmuje pracę wobec:

podejrzanych;
oskarżonych;
skazanych;
byłych skazanych;
osób lub grup narażonych.

W praktyce używa się trzech pojęć:

rehabilitacja;
reedukacja;
reintegracja społeczna.

Rehabilitacja

Może dotyczyć:

psychologii;
zachowania;
relacji;
podstawowego funkcjonowania;
gotowości do zmiany.

Reedukacja

Może obejmować:

religię;
obywatelstwo;
Pancasila;
prawo;
tolerancję;
krytykę legitymizacji przemocy.

Reintegracja

Powinna przygotować:

rodzinę;
sąsiedztwo;
pracę;
dochód;
opiekę lokalną;
nadzór;
legalną rolę.

Wymienienie etapów w prawie nie zapewnia ich jakości.

Narodowy plan działania

Plan zapobiegania brutalnemu ekstremizmowi przyjęty rozporządzeniem prezydenckim nr 7 z 2021 roku przewidywał rozwój programów poza więzieniami, mapowanie indywidualnego poziomu i potrzeb, mechanizmy wycofania z sieci, uwzględnianie kobiet i dzieci, możliwe domy przejściowe oraz standardy kompetencji personelu.⁸

Dokument trafnie identyfikuje problemy:

brak ciągłości;
zbyt szeroką etykietę;
różne potrzeby;
konieczność szkolenia;
rolę wielu resortów.

Plan jest zobowiązaniem do działania, nie dowodem wdrożenia.

Więzienie

Rozmieszczenie

Więźniów terrorystycznych osadzano:

w zwykłych zakładach;
w placówkach o wyższym bezpieczeństwie;
razem;
w rozproszeniu;
w jednostkach specjalnych.

Każda strategia ma koszt.

Koncentracja

Ułatwia:

specjalistyczny personel;
bezpieczeństwo;
program;
zbieranie danych.

Ułatwia też:

hierarchię więźniów;
presję;
rekrutację;
wspólny opór;
szkolenie ideologiczne.

Rozproszenie

Może osłabić sieć, lecz:

przenosi wpływ na zwykłych więźniów;
utrudnia dostęp specjalisty;
rozdziela rodzinę;
obniża jakość;
rozprasza dokumentację.

Przeludnienie

Gdy personel musi przede wszystkim utrzymać porządek:

indywidualna rozmowa jest rzadka;
ocena staje się formalnością;
charyzmatyczny więzień ma więcej czasu niż wychowawca;
korupcja zmienia reguły;
telefon i odwiedziny mogą być nierówno kontrolowane;
przygotowanie zwolnienia zaczyna się za późno.

Deradykalizacja nie naprawi sama systemowego przeludnienia.

Kategorie więźniów

Publiczne opisy często dzielą ludzi na:

współpracujących;
pragmatycznych;
odmawiających;
twardych ideologów.

Etykieta jest ryzykowna.

Osoba współpracująca może udawać. Odmawiająca może nie ufać konkretnej instytucji, ale nie planować przemocy. „Twardy” może zmienić się po innym punkcie zwrotnym.

Ocena dynamiczna

Powinna rejestrować:

zachowanie;
sieć;
zamiar;
zdolność;
stresory;
autorytet;
rolę w więzieniu;
rodzinę;
zmianę w czasie.

Nie powinna opierać się na jednym geście.

Deklaracja lojalności

Uczestnik może złożyć deklarację lojalności wobec Republiki Indonezji, uznać Pancasila i wyrzec się przemocy.

Co deklaracja może znaczyć

publiczne zerwanie;
gotowość do programu;
przyjęcie legalnych reguł;
ochronę przed naciskiem grupy;
sygnał dla władz i rodziny.

Czego nie dowodzi

trwałości;
zmiany wszystkich przekonań;
braku ukrytego zamiaru;
zdolności do pracy;
bezpieczeństwa rodziny;
braku powrotu po kryzysie.

Koszt deklaracji

W dawnym środowisku podpisujący może zostać:

uznany za zdrajcę;
wykluczony;
rozwiedziony;
pozbawiony pomocy;
zastraszony.

Program musi zapewnić alternatywę, zanim publicznie przetnie dawną sieć.

Kobiety

IPAC opisał pięć dróg kobiet podejmujących decyzję o wyrzeczeniu się ekstremizmu. Dostęp do programów po zwolnieniu często zależał od deklaracji lojalności, a kobiety mogły ponosić szczególne koszty, w tym natychmiastowy rozwód i odrzucenie przez sieć. W styczniu 2023 roku 26 z 57 kobiet zatrzymanych od 2004 roku miało złożyć deklarację.⁹

Liczby nie są wskaźnikiem skuteczności. Pokazują:

małą i zróżnicowaną populację;
znaczenie relacji;
nierówny dostęp;
potrzebę samodzielności ekonomicznej;
konsekwencje płciowe.

Długotrwała relacja policyjna

Paradoks

Funkcjonariusz Densus 88 może być dla więźnia symbolem:

zatrzymania;
śmierci współtowarzyszy;
państwa;
przesłuchania;
wrogości.

Może też, przy długim i etycznym kontakcie, stać się:

przewidywalnym rozmówcą;
źródłem pomocy;
świadkiem zmiany;
łącznikiem z usługami;
osobą kwestionującą ideologię od wewnątrz lokalnego kodu religijnego.

IDENSOS

Raport IPAC z 2024 roku opisał program jednostki Densus 88, w którym staranna selekcja, długotrwała indywidualna uwaga oraz dobrane materiały religijne miały przyczynić się do zmiany u czterech wpływowych zwolenników ISIS. Autorzy zaznaczali, że działały także inne czynniki, a relacja z pobożnymi funkcjonariuszami była jednym z ważnych mechanizmów.¹⁰

To interesujący dowód procesowy, nie oszacowanie efektu populacyjnego.

Dlaczego relacja mogła działać

była długotrwała;
była indywidualna;
uczestnicy byli dobrani;
rozmówcy znali religię;
dostarczano materiały odpowiadające na konkretne pytania;
nie oczekiwano jednej natychmiastowej deklaracji;
wykorzystywano momenty zwątpienia;
kontakt obejmował okres po zmianie.

Ryzyka

obietnica ulgi, której biurokracja nie realizuje;
zależność od jednego funkcjonariusza;
brak dokumentacji metody;
selekcja spektakularnych sukcesów;
poufność;
wykorzystanie informacji;
nierówne traktowanie;
trudność skalowania.

Byli bojownicy i byli więźniowie

Wiarygodność

Były uczestnik zna:

język;
rytuały;
hierarchię;
koszty odejścia;
więzienie;
wymówki;
momenty zwrotne.

Może powiedzieć:

Nie proszę cię, abyś uwierzył państwu. Pokazuję, jak sam przestałem usprawiedliwiać przemoc i co było potem.

Yayasan Lingkar Perdamaian

Fundacja Kręgu Pokoju, założona przez Alego Fauziego, pracuje z byłymi bojownikami i więźniami przez:

rozmowę;
nową wspólnotę;
pomoc materialną;
działalność lokalną;
przygotowanie społeczności;
współpracę z instytucjami.

Badanie jakościowe dotyczące okresu warunkowego zwolnienia wskazuje na pomoc moralną i materialną, budowanie więzi, wsparcie ekonomiczne oraz przygotowanie akceptacji lokalnej.¹¹

Nowa przynależność

Odejście tworzy pustkę:

utratę braci;
statusu;
celu;
ochrony;
dochodu;
rytmu.

Fundacja byłych może dać grupę zastępczą. Musi uważać, aby:

nie tworzyć kultu lidera;
nie utrwalać tożsamości „wiecznego terrorysty”;
nie wykluczać kobiet;
nie ukrywać nawrotów;
nie przyjmować zadań operacyjnych bez reguł;
nie nagradzać najbardziej medialnej przeszłości.

Kwalifikacje

Doświadczenie nie zastępuje:

szkolenia;
ochrony danych;
granic;
superwizji;
rozpoznania kryzysu;
procedury zagrożenia;
etyki.

Organizacje obywatelskie

Yayasan Prasasti Perdamaian i inne podmioty prowadzą:

badania;
mentoring;
wsparcie rodzin;
pracę z dziećmi;
przedsiębiorczość;
reintegrację kobiet;
szkolenia praktyków.

YPP wskazuje w swoim programie badawczym między innymi skuteczność programów, drogi radykalizacji, kobiety oraz dzieci osób związanych z przemocą.¹²

Ich przewagą może być:

zaufanie;
lokalność;
elastyczność;
dłuższy kontakt;
dostęp do rodziny.

Ich słabością:

krótkie granty;
mały zasięg;
zależność od osoby lidera;
brak dostępu do danych;
nierówny standard;
ryzyko bezpieczeństwa.

Przedsiębiorczość

Mechanizm

Mała firma może dać:

dochód;
autonomię;
codzienną rutynę;
rolę żywiciela;
legalną sieć;
status;
dowód zmiany widoczny dla sąsiadów.

Dlaczego etat bywa trudny

Były więzień może mieć:

lukę w historii;
niskie kwalifikacje;
piętno;
ograniczoną mobilność;
obowiązki rodzinne;
brak dokumentów;
brak zaufania pracodawcy.

Pułapka sprzętu

Jednorazowe przekazanie:

wózka;
narzędzi;
zwierząt;
maszyny;
kapitału;

nie tworzy biznesu.

Potrzebne są:

badanie rynku;
umiejętność;
klient;
księgowość;
mentoring;
naprawa;
plan kryzysowy;
ocena dochodu.

Pomoc nie jest dowodem

Uczestnik może prowadzić firmę i nadal wspierać przemoc. Może też porzucić ideologię, ale ponieść zwykłą porażkę biznesową.

Wyniki ekonomiczny i bezpieczeństwa trzeba mierzyć osobno.

Po zwolnieniu

BNPT publicznie opisuje własną rolę jako towarzyszenie skazanym w więzieniu oraz dalszy monitoring i prowadzenie po zwolnieniu, przy czym reintegracja i akceptacja społeczna mają być kolejnym etapem.¹³

Na papierze ciągłość jest jasna. W praktyce człowiek może wrócić:

setki kilometrów od więzienia;
do innej jurysdykcji;
do rodziny wspierającej sieć;
bez lokalnego pracownika;
do regionu konfliktu;
do społeczności niechętnej.

Przekazanie sprawy

Minimum obejmuje:

ustalenie miejsca;
zgodę na zakres wymiany danych;
kontakt z lokalnym prowadzącym;
mieszkanie;
dochód;
zdrowie;
rodzinę;
plan bezpieczeństwa;
terminy spotkań;
reakcję na brak kontaktu.

Społeczność przyjmująca

Nie wystarczy powiedzieć sąsiadom:

Macie zaakceptować byłego terrorystę.

Potrzebują:

rzetelnej informacji;
ochrony danych;
kanału obaw;
planu bezpieczeństwa;
wsparcia lokalnych liderów;
zakazu samosądu;
niewymuszania publicznej ceremonii.

Dane o powrocie

IPAC przeanalizował 825 osób skazanych za terroryzm i zwolnionych od 2002 roku do końca maja 2020 roku. Zidentyfikował 94 osoby z drugim przestępstwem terrorystycznym, w tym część, która popełniła je jeszcze podczas pierwszego uwięzienia; szacunek wynosił około 10–11 procent zależnie od definicji.¹⁴

To jedna z bardziej konkretnych analiz regionalnych, ale nie odpowiada:

Jaki był efekt programu BNPT?

Kohorta obejmuje:

różne lata;
różne więzienia;
różne programy;
osoby bez programu;
zmienne sieci;
zdarzenia w kraju i za granicą;
różne okresy ryzyka.

Czynniki powrotu

Analiza wskazywała między innymi:

poziom zaangażowania;
status w więzieniu;
radykalnych członków najbliższej rodziny;
dostępność ruchu łączącego ideę z możliwością działania;
lokalne konflikty;
powstanie ISIS.

To pokazuje, że nawrót zależy od okazji historycznej, nie tylko od cechy osoby.

Pozorna współpraca

Wcześniejszy raport IPAC ostrzegał, że więzień może uczestniczyć w programie i być oceniany jako kooperujący, jednocześnie uznając oszustwo wobec przeciwnika za dopuszczalne. Zwracał też uwagę na rekrutację zwykłych przestępców w więzieniu oraz potrzebę lepszego monitoringu po zwolnieniu.¹⁵

Wniosek nie brzmi „nikomu nie ufać”. Brzmi:

nie opierać decyzji na deklaracji;
triangulować;
obserwować zmianę;
tworzyć bezpieczną przestrzeń szczerości;
nie karać automatycznie za wątpliwość;
oceniać zachowanie poza programem.

Wielojęzyczność Indonezji

Bahasa Indonesia zapewnia wspólny język państwowy, ale uczestnik może:

modlić się i czytać po arabsku;
rozmawiać w języku jawajskim;
budować relację po sundajsku;
używać lokalnego kodu honoru;
konsumować angielską propagandę;
należeć do transnarodowego kanału online.

Tłumaczenie funkcji

To samo słowo może być:

terminem teologicznym;
hasłem organizacji;
żartem;
wskaźnikiem statusu;
nakazem działania.

Doradca musi pytać, co robi słowo w tej sieci.

Lokalny autorytet

W Indonezji występują:

wielkie organizacje muzułmańskie;
szkoły religijne;
lokalni kiai;
nauczyciele salaficcy;
byli bojownicy;
państwowi urzędnicy religijni.

Uznanie jednego centralnego autorytetu nie jest realistyczne. Program powinien dobierać rozmówcę, który:

ma kompetencję;
nie legitymizuje przemocy;
rozumie region;
potrafi pracować dialogowo;
nie wykorzystuje klienta politycznie.

Singapur i Indonezja: porównanie mechanizmów

Kontrola

W Singapurze:

jeden aparat ma szeroki wgląd;
restrykcje mogą ograniczać sposobność;
utrata kontaktu jest trudniejsza.

W Indonezji:

dane są rozproszone;
człowiek może zmienić region;
sieci przekraczają jurysdykcje;
kontrola jest nierówna.

Wiarygodność

W Singapurze RRG buduje wiarygodność miejscowych uczonych w ścisłej współpracy z państwem.

W Indonezji wiarygodność może pochodzić od:

uczonego;
funkcjonariusza;
byłego bojownika;
lokalnej organizacji;
członka rodziny.

Standaryzacja

Singapur może łatwiej utrzymać jeden model i superwizję.

Indonezja potrzebuje:

minimalnego standardu krajowego;
lokalnej adaptacji;
wspólnego formularza przekazania;
wielu operatorów;
audytu jakości.

Skalowanie

Singapurskie rozwiązanie może być intensywne przy małej liczbie.

Indonezyjskie skalowanie przez pojedyncze wykłady obniża jakość. Lepsze jest:

priorytetyzowanie;
szkolenie lokalnych kadr;
długi mentoring dla ryzyka wysokiego;
lżejsza usługa dla innych;
otwarta ścieżka powrotu po kryzysie.

Podział ról i informacji

Doradca religijny

Powinien odpowiadać za:

rozumienie przekonań;
pracę z argumentacją;
rozpoznanie autorytetów;
stworzenie pokojowej alternatywy;
konsultację kulturową.

Nie powinien sam:

orzekać o zwolnieniu;
diagnozować zaburzeń;
prowadzić śledztwa;
obiecywać świadczeń;
oceniać wszystkich domen ryzyka.

Psycholog

Powinien pracować nad:

formulacją;
zdrowiem psychicznym;
traumą;
emocjami;
relacją;
zdolnością funkcjonowania.

Nie jest sędzią prawidłowości religijnej. Diagnoza nie może stawać się karą za pogląd.

Funkcjonariusz

Odpowiada za:

konkretne zagrożenie;
warunki prawne;
ochronę;
istotne informacje o sieci;
proporcjonalną reakcję.

Jeżeli równocześnie buduje relację pomocową, musi wyjaśnić:

w jakiej roli rozmawia;
czego nie zachowa w poufności;
co może zrobić;
czego nie może obiecać.

Pracownik społeczny

Powinien zamieniać plan w usługę:

dokumenty;
mieszkanie;
zdrowie;
edukację;
dochód;
pomoc rodzinie.

Nie powinien tracić dostępu do klienta tylko dlatego, że ten nie złożył deklaracji ideologicznej, o ile prawo nie przewiduje konkretnej przeszkody.

Były bojownik

Może:

przełożyć doświadczenie;
zbudować kontakt;
ujawnić koszt grupy;
pomóc w nowej przynależności.

Nie powinien:

przesłuchiwać;
oceniać wolności;
samodzielnie prowadzić ostrego kryzysu;
ujawniać historii klienta;
przedstawiać własnej drogi jako obowiązkowej.

Zasada koniecznej wiedzy

Wspólny cel nie oznacza wspólnego dostępu do wszystkiego. Na przeglądzie przypadku zespół powinien rozdzielić:

fakt potrzebny do ochrony;
informację potrzebną do usługi;
poufną treść terapeutyczną;
materiał dowodowy;
hipotezę;
plotkę.

Przykład: pracodawca może potrzebować informacji o legalnych ograniczeniach godzin lub podróży. Nie potrzebuje stenogramu rozmowy teologicznej ani diagnozy rodzica.

Minimalny rejestr udostępnienia

Każde przekazanie wrażliwej informacji powinno określać:

źródło;
cel;
odbiorcę;
podstawę;
zakres;
datę przeglądu;
możliwość korekty;
termin usunięcia.

W Singapurze ryzykiem jest zbyt szeroka integracja wokół ISD. W Indonezji — nieformalny obieg między wieloma funkcjonariuszami i organizacjami bez wspólnego standardu. W obu przypadkach uczestnik może przestać mówić prawdę, jeżeli nie wie, gdzie trafi zdanie wypowiedziane w poradnictwie.

Superwizja

Każdy operator potrzebuje miejsca, w którym może omówić:

przywiązanie;
lęk;
manipulację;
konflikt ról;
różnicę religijną;
presję instytucji;
własne uprzedzenia;
decyzję o przekazaniu informacji.

Superwizja nie jest luksusem. Długie relacje, szczególnie prowadzone przez jednego funkcjonariusza albo byłego bojownika, mogą stworzyć zależność i ślepe punkty.

Dowody wpływu

Bogate opisy

Oba kraje mają:

historie sukcesu;
wypowiedzi urzędników;
opisy komponentów;
deklaracje uczestników;
uroczystości;
zdjęcia.

Opis wdrożenia nie jest ewaluacją wpływu.

Co byłoby mocniejszym dowodem

protokół przed analizą;
pełny mianownik;
odmowy i odpady;
kohorty;
wieloletni follow-up;
wyniki behawioralne;
wyniki reintegracji;
szkody uboczne;
dane wielu źródeł;
niezależny dostęp;
porównanie.

Wysoka selekcja

Najlepszy mentor może wybrać osobę już w momencie zwrotnym. To nie oszustwo. Wynik programu wynika jednak z:

selekcji;
relacji;
treści;
zasobów;
kontekstu.

Ewaluacja powinna rozłożyć te części.

Niskie liczby

Przy małej populacji lepsze mogą być:

serie przypadków;
odtwarzanie procesu;
triangulacja;
osobolata;
analiza wszystkich porażek;
porównanie kolejnych kohort.

Nie trzeba udawać dużego eksperymentu.

Prawa człowieka

Wolność

Rehabilitacja nie może legalizować zatrzymania bez adekwatnej kontroli.

Przekonania

Państwo może wymagać rezygnacji z przemocy i przestrzegania prawa. Nie powinno wymagać:

określonej szkoły religijnej;
aprobaty rządu;
rezygnacji z pokojowej krytyki;
publicznej pokuty.

Dane

Uczestnik powinien wiedzieć:

kto prowadzi;
dla kogo pracuje;
co zapisuje;
komu przekazuje;
kiedy poufność ustaje;
jak poprawić błąd;
kiedy dane zostaną usunięte.

Rodzina

Rodzina ma własne prawa. Nie jest narzędziem kontroli ani dziedzicznym nosicielem ryzyka.

Pomoc

Dostęp do podstawowej pomocy nie powinien zależeć od wypowiedzenia formuły ideologicznej.

Transfer do Polski

Z Singapuru

Warto przenieść:

lokalnie wiarygodnych doradców;
osobny tor religijny;
pomoc rodzinie od początku;
zespół aftercare;
ciągłość edukacji młodych;
plan zmniejszania restrykcji;
stabilne finansowanie.

Nie przenosić:

prewencyjnego zatrzymania jako warunku programu;
utożsamienia oceny religijnej z decyzją o wolności;
niejawnego mianownika;
założenia, że małe państwo jest modelem skali krajowej.

Z Indonezji

Warto przenieść:

organizacje lokalne;
byłych uczestników z superwizją;
różne kanały zaufania;
mentoring przed i po zwolnieniu;
przygotowanie społeczności;
przedsiębiorczość z doradztwem;
mapowanie sieci rodzinnej;
ocenę okazji do reangażowania.

Nie przenosić:

deklaracji lojalności jako wyniku;
jednorazowych seminariów;
sprzętu bez mentoringu;
nieformalnej zależności od jednego policjanta;
fragmentacji danych;
stereotypu płci.

Model hybrydowy

sądowa podstawa ograniczeń;
indywidualna ocena;
koordynator;
dobór wiarygodnego doradcy;
terapia według potrzeb;
rodzina jako osobny klient;
plan edukacji lub pracy;
przekazanie przed zwolnieniem;
lokalny mentor;
stopniowanie nadzoru;
pomiar kilku wyników;
skarga;
niezależna ewaluacja;
możliwość powrotu po potknięciu.

Pytania kontrolne

Singapur

Czy RRG jest doradcą czy oceniającym?
Co uczestnik może odmówić?
Jakie dane trafiają do ISD?
Co znaczy rehabilitacja?
Kto tworzy mianownik?
Jaki jest okres obserwacji?
Czy restrykcja ma termin?
Czy rodzina otrzymuje pomoc niezależnie od współpracy?
Jak chroni się dziecko?
Jak mierzony jest pluralizm bez wymuszania zgody?

Indonezja

Która instytucja prowadzi?
Kto przejmuje sprawę po zwolnieniu?
Czy deklaracja otwiera świadczenie?
Co dzieje się po odmowie?
Czy więzień jest rekruterem czy osobą narażoną?
Jaki język i autorytet są właściwe?
Czy biznes ma klienta i mentora?
Czy małżonek wspiera zmianę?
Czy kobieta może bezpiecznie odejść?
Czy były bojownik ma superwizję?
Jak system wykrywa zmianę regionu?
Czy dane o recydywie obejmują czyn w więzieniu i za granicą?

Bilans

Singapur pokazuje siłę zwartego ekosystemu. Religijny doradca, psycholog, rodzina, edukacja, pomoc społeczna i aparat bezpieczeństwa mogą działać na jednym planie przez wiele lat. RRG daje muzułmańskiej społeczności rolę podmiotu, a nie przedmiotu polityki, i tworzy lokalny język pozwalający odrzucić przemoc bez porzucania religii.

Ta siła jest zarazem źródłem ryzyka. Uczestnik działa pod Internal Security Act, a opinia o postępie jest spleciona z wolnością i restrykcjami. Oficjalny odsetek zwolnionych nie rozdziela wpływu poradnictwa, rodziny, kontroli, rozbicia sieci oraz selekcji.

Indonezja pokazuje wartość pluralizmu i relacji. Funkcjonariusz, uczony, były bojownik, fundacja albo lokalny mentor mogą znaleźć inną drogę do człowieka. Najlepsze przypadki nie polegają na masowej sali wykładowej, lecz na cierpliwej pracy, odpowiednim tekście, pomocy po zwolnieniu i nowej wspólnocie.

Rozproszenie niesie jednak utratę jakości. Prawo może wymieniać rehabilitację, reedukację i reintegrację, lecz więzienie jest przeludnione, dokument nie trafia do regionu, przedsiębiorstwo nie ma klienta, a rodzina pozostaje w sieci. Deklaracja lojalności bywa łatwiejsza do policzenia niż trwała zmiana.

Najważniejszy wspólny wniosek brzmi:

Wiarygodność religijna działa tylko w relacji, relacja działa tylko przy realnej drodze wyjścia, a droga wyjścia działa tylko wtedy, gdy prawo, rodzina, dochód, społeczność i monitoring tworzą ciąg. Żaden z tych elementów nie dowodzi wpływu samodzielnie.